Devrime Uyanış: Dinî “Yararlı İhmal” ve Anglikan Piskoposlar Tartışması
“Ne yazık ki Amerikan Devrimi’nde dinin oynadığı rol çoğu zaman gözden kaçırılıyor, hemen hemen o kadar sık da yanlış anlaşılıyor.” (Michael W. McConnell, “Amerikan Devrimi’nde Dinin Rolü”)
Önceki bir yazıda, Büyük Uyanış ile Amerikan Devrimi arasında daha doğrudan bir bağ kurulmaya çalışılmıştı; özellikle de bu hareketin, ruhsal odağı ve merkezsiz yapısı sayesinde, İngiltere Kilisesi’nin de aralarında bulunduğu resmî kiliselere yönelttiği dolaylı meydan okuma ele alınmıştı. Rothbard, hareketin devlet gücüne karşı ve özgürlük yönündeki istemeden yaptığı bazı meydan okumaları gönülsüzce kabul etmişse de Uyanış’ın, öteki önemli etkenlerle birlikte, Amerikalıları İngiltere’nin kilisesinin ve devletinin müdahalelerine karşı kendilerini daha titizlikle korumaya nasıl hazırladığını tam olarak kavrayamadığı söylenebilir. Bununla birlikte Rothbard, birçok tarihçinin aksine, Amerikan Devrimi’nde dinin az bilinen ve hak ettiği değeri görmeyen yönünü ve din ile siyasi iktidarın birbirine nasıl bağlandığını fark etmiştir.
Merkezsizlik ve Dinî “Yararlı İhmal”
“Yararlı ihmal, on sekizinci yüzyılın ortasında gelişen dinî serbestleşme ve özgürlükçü düşünceyle örtüşüyordu.” (Patrick Newman, Cronyism: Liberty versus Power in Early America, 1607-1849)
Amerikan sömürgeleri, özgürlüğü, merkezsizliği ve ekonomik refahı destekleyen eşsiz bir konumdaydı. Amerikalılar, Batı Hristiyan uygarlığının ve İngiltere’nin kültürel, ekonomik, siyasi ve dinî geleneklerini, gelişmekte olan İngiliz klasik liberalizminin ilkeleri dahil, miras almıştı. Ayrıca İngiltere’nin “yararlı ihmal” politikasından da yararlandılar; bu politika bir ölçüde ekonomik düzenlemeyi aşıp kilise işlerine de uzanıyordu. Sömürgeler coğrafi olarak dağınık, siyasi olarak merkezsiz ve dinî bakımdan çeşitliydi; sakinleri ise din savaşlarının, zulmün ve devletçe zorla kabul ettirilen dinî uyumun tarihsel hafızasını da miras almıştı. Michael W. McConnell, “Amerikan Devrimi’nde Dinin Rolü” başlıklı yazısında şöyle açıklıyor:
Avrupa’daki ülkelerin çoğunun tek bir resmî kilisesi olduğu ve muhalefetin çoğu biçimini bastırdığı bir dönemde, sömürge Amerikası yeryüzünün dinî bakımdan en çeşitli yerlerinden biriydi.
Bu tarihsel ve düşünsel miras, Büyük Uyanış’ın yerleşik kilise ayrıcalıklarına yönelttiği dolaylı meydan okumayla birleşince, İngiliz siyasi ve dinî otoritesinin genişlemesine karşı direncin gelişmesine yardımcı oldu. Bu da sonunda, dinî ve siyasi tartışmaların birleştiği Amerikan Devrimi’ne katkıda bulundu.
Sömürge Amerikası’nda hatırı sayılır bir dinî çeşitlilik olduğu haklı olarak söylenebilirse de bazı önemli istisnalar (örneğin Maryland’deki Katoliklik, bir ölçüde Yahudilik vb.) bir yana, Anglikanlığı da kapsayan geniş ve ağırlıklı olarak Protestan Hristiyan bir kültür içinde hatırı sayılır bir mezhepsel çeşitlilik olduğunu söylemek belki daha doğru olur. Protestan Reformu’nun niteliği ve tarihi; İngiltere Kilisesi’nin kendine özgü kurumsal tarihi ve yapısı (yani hükümdarın kilisenin Yüce Yöneticisi olması); sakralizm, muhalifler, dinî ve anayasal çatışmalarla ilgili sürüp giden anlaşmazlıkların İngiltere’deki ve sömürge Amerikası’ndaki tarihi (örneğin İskoç Piskoposlar Savaşları [1639-1640], İngiliz İç Savaşı [1642-1651], Restorasyon [1660], Tekdüzelik Yasası [1662] ve Şanlı Devrim [1688-1689]); Reform’dan Amerikan Devrimi’nin arifesine kadar (Büyük Uyanış dahil) devletin koyduğu dinî kısıtlamalar ve dinî zulüm; daha fazla dinî özgürlük arayışıyla sömürgelerin birçoğuna yerleşen çeşitli dinî mültecilerin tarihi ve sömürgelerde dinî rekabet, merkezsizlik ve ayrılıkçılık için var olan daha büyük imkân, İngiltere Kilisesi’ne ve dolayısıyla İngiliz devletine meydan okuyacak güçlü bir etkenler karışımı yarattı.
Bu kendine özgü dinî ve tarihsel miras Edmund Burke’ün gözünden kaçmadı. Burke, devrimin tam eşiğinde, 22 Mart 1775’te yaptığı ünlü Sömürgelerle Uzlaşma Konuşması’nda Amerikan Protestanlığının kendine özgü niteliğini, sömürgecilerin özgürlüğe olağanüstü bağlılığının ve İngiliz otoritesine direnişinin başlıca açıklamalarından biri olarak gösterdi. Burke şöyle açıkladı:
Yönetim biçiminin bu zorunlu işleyişine eksik bir şey kalsaydı, din onu tam bir etkiye kavuştururdu. Daima bir enerji ilkesi olan din, bu yeni halkta hiçbir biçimde aşınmış ya da zayıflamış değildir; dinî yaşama biçimleri de bu özgür ruhun başlıca nedenlerinden biridir. Halk Protestandır; hem de zihnin ve düşüncenin her türlü örtük teslimiyetine en karşıt olan türden. Bu, yalnızca özgürlüğe elverişli değil, özgürlük üzerine kurulmuş bir inançtır.
Burke ayrıca İngiltere Kilisesi’nin kurumsal tarihinin ve yapısının onu devletle nasıl bağladığına da dikkat çekti: “İngiltere Kilisesi de beşiğinden itibaren düzenli hükûmetin besleyici gözetimi altında biçimlendi.” Bu nedenle resmî kiliseye direnmek, özellikle de kişinin dinî özgürlüğü tehdit altındaysa, ayrıcalıklarını ayakta tutan siyasi otoriteye direnmeye kolayca dönüşebilirdi. Devletle birlikte kilise geldi, kiliseyle birlikte de devlet. Burke sözlerini şöyle sürdürdü:
Bütün Protestanlık, en soğuk ve en pasif olanı bile, bir tür muhalefettir. Ama kuzey sömürgelerimizde en yaygın olan din, direniş ilkesinin incelmiş hâlidir; muhalefetin muhalefeti, Protestan dinin Protestanlığıdır. Özgürlük ruhunun paylaşımından başka hiçbir noktada uzlaşmayan çeşitli mezhepler altındaki bu din, kuzey eyaletlerinin çoğunda baskındır; İngiltere Kilisesi ise yasal haklarına rağmen orada gerçekte, büyük olasılıkla halkın onda birini bile oluşturmayan bir tür özel mezhepten ibarettir.
Sömürge hükûmetlerinin çoğu, Anglikan kilisesi de dahil olmak üzere kendi resmî kiliselerini ve bunlara eşlik eden birçok yandaş kayırmacılığı ve hukuki kısıtlamayı sürdürmüş olsa da sömürgelerde İngiltere’deki tam gelişmiş Anglikan hiyerarşisi yoktu. Büyük Uyanış dinî rekabeti daha da genişletti ve yerleşik kilise otoritesine dolaylı olarak meydan okudu. Dolayısıyla Parlamento’nun sömürgeler üzerindeki siyasi otorite iddialarının genişlemesine denk gelen, Amerika’da bir Anglikan piskoposluğu kurulmasına ilişkin yenilenen öneriler, birçok Amerikalının alıştığı dinî düzenleri ve özgürlükleri tehdit etti.
Anglikan Piskoposlar Tartışması (yaklaşık 1700-1775)
“. . .bir Anglikan piskoposluğu kaçınılmaz olarak salt ruhsal bir mesele olamazdı. . .” (Murray Rothbard, Conceived in Liberty)
Amerika’daki Anglikan kiliseleri, İngiltere Kilisesi’nin resmî kilise olduğu sömürgelerde (örneğin Virginia [1607], Maryland [1692], Güney Karolina [1706]) bile, özellikle yerleşik piskoposların bulunmadığı bir ortamda, hatırı sayılır bir yerel özerkliğe sahipti. Ne var ki on sekizinci yüzyılın büyük bölümünde (yaklaşık 1700-1775) sömürgelerde bir Anglikan piskoposluğu kurulmasına yönelik öneriler art arda ortaya çıktı. İngiltere Kilisesi yalnızca gönüllü bir dinî kurum olsaydı, bazı Anglikan olmayanlar (hatta bazı Amerikalı Anglikanlar) bunu ne kadar sakıncalı bulursa bulsun, piskoposların atanması esas olarak kilisenin iç meselesi olurdu. Ancak İngiltere Kilisesi yasal olarak resmî kilise olduğu ve İngiliz devletiyle yakından bağlantılı bulunduğu için önerilen piskoposluk; Parlamento’nun üstünlüğü, zorunlu dinî vergilendirme, kilise ayrıcalığı ve dinî özgürlük konusunda çok daha ağır sonuçlar doğuran soruları gündeme getirdi. Başka türlü mezhepsel bir tartışma olacak mesele böylece derin bir siyasi ve anayasal soruna dönüştü.
Endişe, zorunlu olarak Anglikan teolojisine ya da Anglikan piskoposlarının kendisine karşı bir muhalefetten kaynaklanmıyordu; asıl endişe, sömürgeleri vergilendirme yetkisini ileri süren Parlamento’nun, özellikle Fransız ve Yerli Savaşı’ndan (1754-1763) sonra, bu yetkiyi İngiltere Kilisesi’ni bütün Amerika’da kurmak ve finanse etmek, piskoposlar, piskoposluk bölgeleri, dinî inanç şartları ve zorunlu öşürler dayatmak, hatta rakip kiliseleri bastırmak için de kullanabilme olasılığıydı. Bu yüzden resmî kilise tartışması, Parlamento’nun üstünlüğü ve dinî özgürlüğün korunması gibi daha geniş bir sorundan ayrılamaz hâle geldi.
Seküler modern insanların bunu tam olarak kavraması zor olabilirse de bu, dönemin İngilizleri ve Amerikalıları için yabancı bir kavram değildi. Amerikan Devrimi’nden yüz yıldan biraz daha uzun bir süre önce yaşanan İskoç Piskoposlar Savaşları (1639-1640), piskoposluk otoritesini ve dinî tekdüzeliği dayatma girişimlerinin yalnızca kilise içi bir muhalefete değil, Kraliyet’in otoritesine karşı siyasi bir direnişe de yol açabileceğini zaten göstermişti. I. Charles, İskoç Kilisesi’nde Anglikan tarzı dinî ayinleri dayatmaya ve piskoposluk otoritesini güçlendirmeye çalıştı; bu da İskoç Presbiteryenler arasında direnişe yol açtı ve sonunda savaşa varıldı. İngiliz Amerikalılar için bu, unutulmuş bir tarih değildi. Bu nedenle Rothbard’ın dediği gibi, “[Amerika’da] bir Anglikan piskoposluğu kaçınılmaz olarak salt ruhsal bir mesele olamazdı.”
Kilise otoritesi ile emperyal siyasi güç arasındaki bağlantı, yalnızca kuşkucu sömürge muhaliflerinin uydurması değildi; Amerika’da bir piskoposluk kurulmasını savunanlardan en azından bazıları da bunu açıkça kabul ediyordu. Nitekim Rothbard, Amerikalı Anglikan rahip Samuel Johnson’ın İngiliz hükûmetine, özellikle Amerikan bağımsızlığını önlemek amacıyla Amerika’da bir piskoposluk kurulması için başvurduğunu kaydeder. Johnson, 5 Nisan 1732 tarihli bir mektubunda, İngiltere tarafından atanacak bir Amerikan piskoposluğunun, kendi görüşüne göre, aslında İngiliz siyasi egemenliğini Amerika üzerinde pekiştirmenin en iyi yolu olacağını savundu.
. . .piskoposluk karşıtı ilkelerin elbette krallık karşıtı ilkeler olduğu her zaman bir olgu olmuştur ve işin doğası gereği de aşikârdır. Dolayısıyla bağımsızlığı sağlama tehlikemiz. . .doğal olarak [piskoposluğun] yokluğundan kaynaklanır; [piskoposluk]. . .anavatana bağımlılığı güvence altına almak için tasarlanabilecek en etkili araç olurdu. . . . (vurgu eklenmiştir)
Başka bir deyişle Johnson’a göre bir Amerikan piskoposluğunun dayatılması Amerikalıları bağımsızlığa itmek bir yana, Amerika’nın bağımlılığını gerçekte güvence altına alacaktı. Karşı çıktığı Büyük Uyanış’ın ortasında yazan Johnson, başka bir yerde de şöyle açıkladı (1 Aralık 1742):
Piskopos gönderilmesine karşı ileri sürülen başlıca bahanenin, bu ülkelerin anavatanlarından bağımsızlık peşinde olacağı kaygısı olduğunu öğrendim. Bu gerçekten çok temelsiz bir kaygıdır, ama şurası kesin ki Londra Piskoposu’na bağlı düzenli bir piskoposluk, [bağımsızlığı] teşvik etmekten o kadar uzak olurdu ki bağımlılığımızı güvence altına almanın en etkili araçlarından biri olurdu. (vurgu eklenmiştir)
Benzer biçimde Johnson, Anglikan piskoposlar atanmasının sömürge bağımsızlığını teşvik edebileceği itirazını yanıtlarken (3 Kasım 1738) “gerçek bunun tersidir” diye ısrar etmişti. Johnson yanılıyor olabilirdi; ama bir Amerikan piskoposluğunun kurulmasının İngiltere’nin Amerikan sömürgeleri üzerindeki siyasi denetimini artıracağı görüşünde yalnız değildi. Kiliseyle birlikte devlet geldi.
Tarih Amerikan Devrimi’ne doğru ilerlerken birçok sömürgeci için soru yalnızca Parlamento’nun onları vergilendirmeye anayasal yetkisinin olup olmadığı değil, bu yetki kabul edilirse Parlamento’nun başka neleri dayatabileceğiydi. Zorlayıcı vergilendirmeyle desteklenen ve dinî muhalefeti kısıtlama yetkisiyle donatılan yerleşik bir Anglikan hiyerarşisi ihtimali, Parlamento’nun üstünlüğünü yalnızca siyasi özgürlük ve mülkiyet için değil, vicdan özgürlüğü için de bir tehdit hâline getirdi. Böylece Devrim’den önceki yıllarda dinî ve siyasi özgürlük ayrı sorular değildi; derinden iç içe geçmişti.
Kaynak: https://mises.org/mises-wire/awakening-revolution-religious-salutary-neglect-and-controversy-anglican-bishops