Çin, Batı’nın silah ticaretindeki tekelini nasıl kırdı?

Rusya son aylarda Ukrayna’nın enerji altyapısına yönelik saldırılarını yoğunlaştırırken, fiber-optik insansız hava araçlarının konuşlandırılması yıkıcı derecelerde etkili oldu.

İnsansız hava araçları, onları elektronik parazitlere karşı son derece dayanıklı kılan ve cephedeki her iki taraf için de vazgeçilmez hale getirecek şekilde operatörlerle doğrudan bağlantı kurmak için kıl inceliğinde kablolar kullanıyor. Kremlin’in bu dronları kullanması, 2025 yılında uzun menzilli bir Ukrayna dronunun ülkenin tek fiber optik fabrikasını vurması ve fabrikayı üretimi durdurmaya zorlamasıyla büyük bir darbe aldı.

Ancak Çinli üreticiler ortaya çıkan bu açığı hızla kapattı ve böylece Rusya’nın operasyonlarını sürdürmesine yardımcı oldu.

Fiber optik kablolar, Rus dronlarında bulunan Çin menşeli, hem sivil hem de askerî amaçlarla kullanılabilen çok sayıda özel ekipman türünden yalnızca biri. Çinli üreticiler, daha sonra silahlandırılabilecek hazır ticari dronlar tedarik etmenin yanı sıra Rusya’da üretilen dronlarda kullanılan mikroçipler, motorlar, lityum iyon piller, 5G teknolojisi, iletişim amacıyla kullanılan ağ modemleri ve diğer temel parçalar dâhil olmak üzere pek çok bileşeni de sağlıyor.

Küresel askerî harcamalar artmaya devam ederken ABD, Ukrayna ve Avrupalı müttefiklerinin alımlarını artırması, geleneksel rakibi Rusya’nın ise kendi silahlarının daha büyük bölümünü savaşa yönlendirmesi sayesinde oluşan büyük silah pazarındaki hâkimiyetini daha da pekiştirdi.

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’ne (SIPRI) göre, ABD’nin 2016–2020 döneminde %36 olan küresel büyük ölçekli silah ihracatındaki payı, 2021–2025 döneminde %42’ye yükseldi.

ABD ve Batı Avrupa’nın ikisi birlikte, 2021-2025 yılları arasında küresel büyük silah ihracatının yüzde 74’ünü gerçekleştirdi. Batı’nın etkisi, bitmiş ürünlerin ötesine geçerek yüksek performanslı askerî elektroniklerin üretiminde kullanılan teknolojiyi de kapsıyor.

Aşırı ultraviyole (EUV) litografi makinelerinin dünyadaki tek üreticisi olan Hollanda merkezli ASML’nin geliştirdiği ileri litografi ekipmanları, çip üreticilerinin son teknoloji askerî bilişim ve yapay zekâ sistemlerine güç veren en gelişmiş yarı iletkenleri seri olarak üretmesini sağlıyor. Tayvan, Güney Kore ve Japonya gibi Amerikan müttefikleri de uluslararası elektronik ve üretim tedarik zincirlerinde önemli konumlarda yer almaktadır.

Silah kontrolü uzmanı Hiruni Alwishewa, silah üretiminin ve kritik teknolojilerin ABD’li ve Batılı şirketler bünyesinde yoğunlaşmasının, bu şirketlere “devletlerin çatışma bölgelerine silah ihraç etme konusundaki stratejik çıkarlarını yönlendirmelerini sağlayan önemli bir ekonomik ve siyasi güç” kazandırdığını açıklıyor.

Bu durum, söz konusu aktörlere gelişmiş silahlara erişim ve askerî operasyonları sürdürme konusunda kayda değer bir nüfuz sağlıyor. Çin, 2021-2025 döneminde küresel silah ihracatının yalnızca yüzde 5,6’sını gerçekleştirmiş olsa da geleneksel silah ticareti ölçütlerinin tam olarak kavramakta zorlandığı biçimlerde modern endüstriyel savaşın niteliğini değiştiriyor.

Bu durum her ne kadar büyük bir kısmı, Pekin’in küresel bir üretim lideri olma hedefi doğrultusundaki çabalarının bir yan ürünü olsa da ticari ürünlerin askeri amaçlarla yeniden kullanılabilme kolaylığı, silah sektörünü dönüştürüyor.

Çin’in bu tedarik zincirlerindeki artan rolü, Batı’nın küresel silah ticaretinde hâkim konumuna meydan okumaktadır. Diğer ülkelerin ve silahlı grupların savaşmak için ihtiyaç duyduğu bileşenleri ve ekipmanları sağlayan Pekin, onların askerî kapasiteleri ve yürüttükleri harekâtlar üzerinde giderek daha fazla nüfuz kazanıyor. Ancak bu durum, Çin’in dış çatışmalarda tarafsız olduğu yönündeki resmî tutumunu da karmaşıklaştırmaktadır.

Silah ithalatçılığından endüstriyel yaşam hattına

Ukrayna’daki savaş, Rusya ile Çin arasındaki silah ilişkisini dönüştürdü.

Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’nin belirttiğine göre, 1950’lerde ve tekraren 1990’larda ve 2000’lerin başlarında Çin silahlı kuvvetleri; savaş uçakları, tanklar, denizaltılar ve ileri teknoloji alanlarında büyük ölçüde Rusya’dan yapılan ithalata bağımlıydı. O tarihten bu yana Çin’in giderek gelişen yerli üretim kapasitesi, ülkeyi uluslararası bir silah ihracatçısına ve hatta bir zamanlar Moskova’nın hâkim olduğu pazarlarda bile Rusya’nın rakibine dönüştürdü.

SIPRI’ye göre, Çin, ilginç bir şekilde Rusya’nın resmî silah endüstrisi için önemli bir müşteri olmaya devam ediyor. Ancak Çin’den Rusya’ya, savaşı desteklemek amacıyla yapılan mal akışını nicel olarak belirlemek daha güçtür çünkü bu akışın büyük bir kısmı, şeffaf olmayan ticaret ağları ve aracılar üzerinden taşınan sivil mallardan oluşuyor.

Batı menşeli ürünlerin önemli bir kısmı Çin üzerinden yönlendirilirken, Çin yapımı ekipman ve bileşenler, ağırlıklı olarak Rusya’nın savaş çabalarının ve daha az ölçüde de olsa Ukrayna’nın çabalarının sürdürülmesinde giderek daha büyük bir rol oynuyor.

Çin’in küresel araç üretimindeki hâkim ve giderek büyüyen payı, Rusya’nın askerî amaçlarla yararlanabileceği geniş bir sanayi altyapısı oluşturdu. Rus kuvvetleri, Shaanxi Baoji Special Vehicle Manufacturing Co., Ltd. şirketinden yüzlerce hafif zırhlı personel taşıyıcı ve Shandong Odes Industry Co., Ltd. tarafından üretilen arazi araçları satın aldı. Bu arada Çin antenleri, iletişim ve seyrüsefer sistemlerini aksatmak amacıyla kullanılan elektronik harp sistemlerinde önemli bir rol oynamaktadır.

Çinli şirketler ayrıca Rus fabrikalarının silah ve mühimmat üretmek için ihtiyaç duyduğu sanayi makinelerini ve diğer girdileri de tedarik ediyor. Bunlar arasında metali kesmek ve şekillendirmek için kullanılan freze makineleri, metali hassas bileşenlere dönüştürmek için kullanılan torna tezgâhları ve imalatı otomatikleştiren bilgisayarlı sayısal kontrol (CNC) teknolojisi bulunuyor.

Rusya’nın Çin’e bağımlılığının tam boyutunu belirlemek zor olsa da çok sayıda analiz, Pekin’in önemli bir tedarikçi olarak oynadığı role işaret etmektedir. Jamestown Vakfı, 2023 yılında Rusya’nın “metal işleme takım tezgâhları” ihtiyacının yüzde 90’ına kadarını Çin’den karşılamış olabileceğini tahmin etti.

Kyiv School of Economics tarafından yapılan analiz, entegre devreler, mikro-elektronik, iletişim donanımı ve optik cihazlar gibi Ortak Yüksek Öncelikli ürünlerin Rusya tarafından bildirilen ithalatının yaklaşık dörtte üçünün Çin’den geldiğini ortaya koydu.

Global Policy Institute’ta uluslararası ticaret ve yaptırımlar konusunda danışmanlık biriminin başında bulunan Bob Savic’e göre, 2024 yılı itibarıyla “Çin’in Rusya’ya ihracatı; makine alanında 27 milyar dolara, elektronik alanında 16 milyar dolara ve telekomünikasyon ekipmanları alanında 5 milyar dolara ulaştı; bu rakamların tamamı, yaptırım öncesi seviyelerin oldukça üzerinde.”

Rusya ekonomisinin savaş çabalarına bu denli kapsamlı biçimde yeniden yönlendirilmiş olduğu göz önüne alındığında, bu ithalatın büyük bölümünün askerî üretimi desteklediği düşünülebilir.

Çin’in küresel erişimi ve öngörülemeyen sonuçları

Çin’in küresel silah pazarındaki merkezi konumu, başka bölgelerdeki ABD güvenlik çıkarları açısından sorunlar yarattı. Örneğin Kuzey Kore, bir yandan Çin ile kapsamlı ticaretini sürdürürken diğer yandan Pyongyang’a, kendi silah üretimini devam ettirmesi ve geliştirmesi için gereken imkânları sağlayacak şekilde Rusya ile silah iş birliğini genişletti.

Bu dinamik İran’da da görülebiliyor. Savic’e göre, 2026 yılı boyunca ABD ve İsrail’in İran’ın füze altyapısına yönelik gerçekleştirdiği saldırıların ardından Rusya, insansız hava araçlarında ve diğer askeri teçhizatlarda kullanılan Çin menşeli mikroçiplerin tedarikinde de önemli bir aracı işlevi görmeye devam ederken “Çin yapımı CNC işleme tezgâhlarını ve ataletsel yönlendirme jiroskoplarını kullanarak yeniden inşa çalışmalarını koordine etti.”

Bu arada Husiler, 2015’ten bu yana hem Amerikan silahlarının başlıca alıcıları olan Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin askerî güçleriyle hem de ABD ve İsrail’in saldırılarıyla karşı karşıya kaldı. Büyük bir Husi saldırısının ardından, Husilerle mücadele etmek amacıyla Türkiye ve Pakistan’ın da yer aldığı, Suudi Arabistan öncülüğünde yeni bir koalisyon kurulacağı Ekim ayında duyuruldu. Mısır da daha sonra Suudi Arabistan’a askerî desteğini genişletme kararı aldı.

Çin menşeli bileşenlere erişim, Husilerin daha gelişmiş silahlar geliştirmesine ve saldırılarını sürdürmesine yardımcı oldu. Middle East Research Observatory, “2021 ile 2025 yılları arasında, Husilere nakledilirken ele geçirilen askeri malzemelerin yaklaşık %35’inin Çin menşeli olduğunu; bu oranın 2015-2018 döneminde %5 seviyesinde bulunduğunu” belirtiyor.

ABD Hazine Bakanlığı, 2024 yılında Husi ağlarına, dron ve füze geliştirme faaliyetlerinde kullanılmak üzere hem sivil hem askerî amaçlı bileşenler sağladıkları gerekçesiyle Çinli şirketler Shenzhen Jinghon Electronics, Ltd.; Shenzhen Boyu Imports and Exports Co., Ltd. ve Shenzhen Rion Technology Co., Ltd.’yi özellikle hedef aldı.

Wall Street Journal, Ekim 2026’da Conflict Armament Research kuruluşunun, gelişmiş bir Husi balistik füzesinde Çin kaynaklı motor parçaları, gövde bölümleri ve katı yakıtlı itici madde malzemeleri tespit ettiğini bildirdi.

Bu transferler, Pekin’in Husi saldırılarını destekleme niyetinde olduğunu kanıtlamıyor. Silahlı grupların Çin’in önemli ticaret ortaklarından biri olan Suudi Arabistan’a yönelik füze ve dron saldırıları, Pekin’in ekonomik çıkarlarıyla çelişiyor ve küresel piyasalarda dolaşan malların nihai kullanımını denetlemenin ne kadar zor olduğunu gösteriyor.

Bu arada Al-Monitor, “Suudi Arabistan hoşnutsuzluğunu dile getiriyor ancak güvenliğini tehdit eden bu silahlara rağmen, en büyük ticaret ortağı ve petrolünün başlıca alıcılarından biri olan Çin’le bir çatışmayı göze alması pek olası görünmüyor,” değerlendirmesinde bulundu.

Çin yapımı ekipmanlar, Pekin’in gerilim artışında belirgin bir çıkarının bulunmadığı başka çatışmalarda da ortaya çıktı. Sudan’da, Birleşik Arap Emirlikleri ile tedarik bağlantıları olduğu bildirilen Hızlı Destek Kuvvetleri’nin (RSF) elindekiler de dâhil olmak üzere, Çin yapımı insansız hava aracı (İHA) karıştırıcıları, karadan havaya füzeler ve diğer ekipmanlar gözlemlenmiştir. Birleşmiş Milletler silah ambargosuna rağmen, Çin yapımı dronların Libya’da da görüldüğü bildirildi.

Çin’in nüfuzunu geliştirme ve pekiştirme çabaları

Çin’in çatışmaları etkileme ve ABD öncülüğündeki askerî güçle asimetrik bir şekilde rekabet etme konusundaki artan yeteneği, muhtemelen yaklaşımını yeniden gözden geçirip geliştirmesine yol açacaktır.

2026’da gerçekleşecek yeni bir aşama da dâhil olmak üzere Çin’in ihracat kontrollerindeki süregelen evrim ülkenin, ihraç ettiği ürünlerin nasıl kullanıldığı üzerinde daha fazla denetim kurma çabasına işaret ediyor ve bu durum, söz konusu ürünlerin kendi çıkarlarına hizmet etmeyen şekillerde kullanılabileceğini kabullenmek yerine, bu ürünler aracılığıyla daha doğrudan bir jeopolitik nüfuz elde etme arayışına karşılık geliyor.

Dolayısıyla Çin ekipmanlarına ve bileşenlerine bağımlı olan ülkeler ve silahlı gruplar, Çin’in ihracat politikasındaki değişikliklere karşı daha savunmasız hâle gelecektir. Ancak bu durum, Pekin’in doğrudan ve dolaylı müşterilerinin askerî kapasiteleri ve tedarik ihtiyaçları hakkında daha fazla bilgi edinmesine de yardımcı olacaktır.

Washington’ın resmî olarak kayıt altına alınan büyük silah ihracatındaki sürekli hâkimiyetine rağmen Çin’in sanayi alanındaki erişimi, ABD savunma sektörünün içine kadar uzanıyor. Savunma analitiği şirketi Govini tarafından hazırlanan bir rapor, Çin yapımı bileşenlerin 1.900’den fazla askerî platformda yer aldığını ortaya koyarak ABD’nin “silah sistemlerinin temel bileşenleri konusunda esasen Çin’e bağımlı” olduğu uyarısında bulundu.

Buna ek olarak Çin’in kritik mineral üretimi ve işlenmesi üzerindeki hâkimiyeti, ABD cephaneliğinin yüzde 78’ini Çin kaynaklı mineral tedarikine bağımlılık nedeniyle potansiyel olarak savunmasız bırakmış durumda. Çin’in nüfuzu arttıkça, onlarca yıldır küresel silah üretimine hâkim olan Batı ittifakı, giderek derinleşen iç bölünmelerle karşı karşıya kalıyor.

Ukrayna’ya desteğin sürdürülmesine ilişkin anlaşmazlıklar, Trump’ın Grönland konusunda Danimarka’ya uyguladığı baskının yarattığı ve devam eden huzursuzluk ile Washington ile Avrupalı müttefikleri arasındaki ticari gerilimler, uzun süredir devam eden güvenlik ortaklıklarının temelini oluşturan güveni zedeledi.

Ukrayna’daki savaş, Çin’in geleneksel büyük silahların önde gelen ihracatçısı konumunda ABD’nin yerini almamış olsa da modern savaşın endüstriyel temelleri üzerindeki Batı denetimine meydan okuma kapasitesinin giderek arttığını ortaya koydu.

 

*John P. Ruehl, Washington D.C.’de yaşayan Avustralya-Amerikalı bir gazeteci ve Independent Media Institute için dünya meseleleri muhabiridir. Birçok dış politika yayınına katkıda bulunmuştur ve Aralık 2022’de yayımlanan Budget Superpower: How Russia Challenges the West With an Economy Smaller Than Texas’ adlı kitabın yazarıdır.

 

Kaynak: https://asiatimes.com/2026/11/how-china-accidentally-broke-the-wests-arms-trade-monopoly/

Tercüme: Ali Karakuş