Azerbaycan’ın Orta Asya bloğuna katılımı
Azerbaycan’ın Katılımı, Orta Asya’nın C5’ini Jeopolitik Bir Ağır Topa Dönüştürüyor
- Azerbaycan’ın Orta Asya bloğuna katılımı, “C5”i “C6”ya dönüştürerek bölgesel ticaret rotalarını güçlendiriyor ve gruba Orta Koridor üzerinden Avrupa ve Türkiye’ye doğrudan erişim sağlıyor.
- Bu hamle, enerji ve altyapı iş birliğini derinleştirirken, İran, İsrail ve Ankara’nın artan etkisiyle bağlantılı jeopolitik riskleri de beraberinde getiriyor.
- C6, güçlü bir Avrasya ittifakına evrilebilir; ancak bu süreçte kimlik sulandırılması, Kazakistan ve Özbekistan ile potansiyel rekabetler ve Rusya, Çin ve Batı arasındaki ilişkilerin dengelenmesi gibi zorluklar öne çıkıyor.
16 Kasım 2025’te, Orta Asya Devlet Başkanları Yedinci Danışma Toplantısı’nda, “C5” üyesi olan Orta Asya cumhuriyetleri Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’ın cumhurbaşkanları, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin gruba katılacağını ve grubun artık “C6” olarak adlandırılacağını duyurdu.
Ekim 2023’te Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Orta Asya Devlet Başkanları Beşinci Danışma Toplantısı’na katıldı ve şu açıklamayı yaptı: “Azerbaycan, Türkiye ve Avrupa pazarlarına giden yol üzerindeki güvenilir bir transit ülkesidir. Karşı yönde gerçekleşen transit de en az bunun kadar önemlidir. Orta Asya’daki kardeşlerimiz, Azerbaycan’ın tüm ulaşım ve lojistik altyapısının kendilerine açık olduğunu bilmektedir.”
Orta Asya’nın gayrisafi yurt içi hasılası (GSYİH) 570–580 milyar ABD doları düzeyindedir ve Azerbaycan bu yapıya 79 milyar ABD doları ekleyecek; böylece Kazakistan ve Özbekistan’ın ardından grubun üçüncü büyük ekonomisi olacaktır. C5’in nüfusu yaklaşık 84 milyondur ve Azerbaycan gruba 10 milyondan fazla nüfus ekleyecektir.
Azerbaycan’ın C5’e katılmasının ne gibi avantajları vardır?
Stratejik bağlantı: Azerbaycan, Hazar Denizi kıyısında yer alır ve Orta Koridor’un (Trans-Hazar Uluslararası Ulaşım Rotası) kilit merkezlerinden biridir. Azerbaycan’ın katılımı, Orta Asya’ya Rusya veya İran’a bağımlı olmadan Avrupa ve Türkiye pazarlarına doğrudan erişim sağlayacaktır.
Mart 2025’te Azerbaycan ve Ermenistan bir barış antlaşması imzaladılar; bu nedenle gerilimler ve jeopolitik riskler azalacaktır. Ancak, Azerbaycan anakarasını Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ne bağlayan Trump Uluslararası Barış ve Refah Yolu (TRIPP), bir çatışma durumunda İran’ın misillemesini çekebilir.
Enerji ve altyapı sinerjileri: Azerbaycan’ın petrol, gaz ve boru hattı ağları (örneğin, Bakü–Tiflis–Ceyhan boru hattı [petrol] ve Güney Kafkasya Boru Hattı [doğal gaz]), Orta Asya’nın enerji ihracatını tamamlayarak küresel enerji piyasalarında daha güçlü bir pazarlık gücü yaratmaktadır.
Dünyanın en büyük beşinci doğal gaz rezervine sahip olan Türkmenistan, Avrupa ve Türkiye’ye doğal gaz sevkiyatlarını artırarak Çin’e olan bağımlılığını azaltabilecektir.
Jeopolitik denge: Azerbaycan, Rusya, Batı ve Çin arasında eşit mesafeyi korumaktadır. Karabağ sorunu çözüldüğü ve toprak bütünlüğü yeniden sağlandığına göre, Bakü’nün C6’ya katılımı, Orta Asya’nın ortaklıklarını çeşitlendirmesine ve herhangi bir dış güce aşırı bağımlılığını azaltmasına yardımcı olabilir.
C5 ülkeleri Çin ile sağlıklı ilişkilere sahiptir ve 2025’in ilk yarısında Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) kapsamında 25 milyar ABD doları tutarında kredi ve yatırım almışlardır. Ayrıca, tek bir ihracat rotasına aşırı bağımlılıktan kaçınmak amacıyla Afganistan, Pakistan ve İran üzerinden geçen transit koridorlarıyla da ilgilenmektedirler.
Rusya, Çin tarafından yerinden edilmiş olsa da, hâlâ başlıca ticaret ortaklarından biridir. Özbekistan’ın eski dışişleri bakanı Vladimir Norov, Orta Asya’nın Rusya ile ilişkilerinin 1991’deki bağımsızlıktan bu yana gelişmeye devam ettiğini ve bugün artık “Rusya’nın ‘büyük kardeş’ değil, birkaç büyük ortaktan biri” olduğunu belirtmektedir. Ayrıca Özbekistan, Afganistan’a yatırım yapmakta, elektrik sağlamakta ve iletim hatları inşa etmektedir.
Kasım 2025’te Kazakistan, Özbekistan ve Türkmenistan, Çin ile Avrupa arasındaki yıllık 60 milyon tonluk demiryolu yükünün daha büyük bir kısmının İran üzerinden taşınmasını öngören altı ülkeli bir demiryolu transit anlaşmasına katılmışlardır.
Türk dayanışması: Azerbaycan, Türk Devletleri Teşkilatı’nda (TDT) aktif bir rol oynamaktadır. C5’e katılması, kültürel ve dilsel bağları derinleştirerek Avrasya genelinde Türk kimliğini pekiştirecektir. Ancak, C6 ülkeleri Ankara’daki “büyük kardeş”in müdahalesini en aza indirmek isteyecektir.
Diplomatik yükseliş: “C6”ya genişlemek, bloğa dış güçlerle (örneğin Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa, Rusya, Çin) yürütülecek müzakerelerde daha fazla ağırlık kazandıracak ve onu daha dayanıklı bir bölgesel yapı haline getirecektir. Grup, işleyişini nasıl organize edeceğine karar vermek zorunda kalacaktır; örneğin, Emekli Büyükelçi Richard E. Hoagland’ın önerdiği gibi “Orta Asya Devletleri Birliği” şeklinde bir yapılanma düşünülebilir.
Azerbaycan’ı gruba davet etmenin dezavantajları ve zorlukları nelerdir?
Kimlik sulandırılması: C5, beş Orta Asya cumhuriyeti olarak tanımlanmaktadır. Azerbaycan ise coğrafi olarak genellikle Avrupa’nın bir parçası kabul edilen Güney Kafkasya’da yer almaktadır ve hâlihazırda Avrupa Komşuluk Politikası, Doğu Ortaklığı ve Avrupa Konseyi’nin bir parçasıdır. Bu nedenle Bakü’nün dahil edilmesi, grubun kimliğini bulanıklaştırabilir ve markalaşmasını zorlaştırabilir. Olası bir çözüm, C6’nın kendisini Avrasya cumhuriyetlerinden oluşan bir blok olarak yeniden markalamasıdır.
Ancak son dönemde Azerbaycan, Doğu’ya ve Doğu odaklı yapılara — Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), Şanghay İşbirliği Örgütü, Ekonomik İşbirliği Örgütü — yönelmiş, ayrıca Çin ve Vietnam ile stratejik ortaklıklar geliştirmiştir.
Dış güçler arasında denge kurmak: Azerbaycan’ın Türkiye ile yakın ilişkileri ve Batı destekli koridorlardaki rolü, Rusya veya Çin’e karşı ittifak kurmak istemeyen Orta Asya ülkeleriyle sürtüşmelere yol açabilir. Özellikle de Orta Koridor genellikle Rusya’yı dışlamak amacıyla teşvik edildiğinden — ki bu, Rusya üzerinden geçen Kuzey Koridoru’na kıyasla daha ekonomik olduğu için değil (çünkü değildir) — bu durum daha da hassas hale gelmektedir. Orta Asya ülkeleri, 1700’lerin başında ilk Rus kaşiflerin ortaya çıkışından bu yana başka bir imparatorluğun parçası olmuşlardır ve tarafsızlığa ve tüm taraflarla dostane ilişkilere öncelik vermektedirler. Bu “tüm” taraflar arasında, Washington’un yaptırımlarla hedef aldığı İran, Afganistan ve Rusya da yer almaktadır.
Aynı şekilde, Çarlık Rusyası tarafından kolonileştirilmiş olan Azeriler de, Müslüman dünyasının ilk laik ve demokratik cumhuriyeti olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’ni (1918–1920) kurmuş olmaktan haklı bir gurur duymakta ve büyük güçlerin kucaklayıcı etkisinden uzak durmaya özen göstermektedirler.
Azerbaycan, Haziran 2025’te İsrail savaş uçaklarının İran’a saldırmak için hava sahasını kullanmasına izin vermiş olabilir. İsrail, Azerbaycan’a gelişmiş insansız hava araçları, dolanıcı mühimmatlar ve füze sistemleri sağlamaktadır; iki ülke ayrıca istihbarat ve güvenlik alanında iş birliği yapmaktadır. C5 ülkeleri hem İsrail hem de İran ile diplomatik ilişkilere sahiptir ve Bakü’nün Tel Aviv ile olan yakın ilişkileri bir çatışma durumunda İran’ın misillemesine yol açarsa, Orta Asya’nın kendi gündeminden sapılmasını istemeyecek ve böyle bir çatışmanın içine çekilmekten kaçınacaklardır.
Kurumsal karmaşıklık: Azerbaycan’ın gruba katılması, bloğun farklı öncelikleri uzlaştırması gerekeceğinden karar alma süreçlerini yavaşlatabilir (örneğin, Azerbaycan’ın Güney Kafkasya’ya odaklanması ile Orta Asya’nın iç entegrasyona verdiği öncelik arasında).
Potansiyel iç rekabet: Kazakistan ve Özbekistan hâlihazırda Orta Asya’da liderlik için rekabet halindedir. Azerbaycan’ın katılımı, bölgesel liderlik dinamiklerini karmaşıklaştıracak başka bir hırslı aktörü denkleme dahil edebilir.
C6’nın gelişebileceği olası yollar şunlardır:
- Altyapı, lojistik ve ticaret yollarına odaklanan bir ulaşım koridoru ittifakı. Azerbaycan, Orta Koridor’un batı ucunu oluşturarak Orta Asya’yı Türkiye ve Avrupa’ya bağlayacaktır. Bu yapının avantajları arasında Hazar Denizi ulaşım anlaşmalarının sadeleştirilmesi; demiryolları, limanlar ve boru hatlarına koordineli yatırımlar; ve Rusya’nın transit yollarına olan bağımlılığın azalması yer almaktadır. Ancak bu model, İran veya Rusya üzerinden geçen alternatif koridorlarla rekabeti de beraberinde getirebilir ve yüksek sermaye yatırımları siyasi istikrara bağlı kalacaktır.
- Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi (BRI), altyapı yatırımlarının başlıca finansörü olduğundan, uzak coğrafyalardaki ABD veya Avrupa’nın Çin’i izole etmeyi ya da bölgedeki rolünü keskin biçimde azaltmayı amaçlayan bir projeyi desteklemesi durumunda, cumhuriyetler Pekin’i kızdırmaktan kaçınmak zorunda kalabilir.
- Dil, kültür ve diplomatik dayanışmayı vurgulayan Türk kimliğine dayalı kültürel ve siyasi bir blok. C6, Türk Devletleri Teşkilatı ile daha sıkı uyum içinde hareket ederek ortak kimliği ve yumuşak gücü ön plana çıkarabilir. Bu yapı, küresel forumlarda daha güçlü bir kolektif ses sağlayabilir; eğitim, medya ve kültürel değişim konularında daha kolay koordinasyon kurabilir ve Türkiye ile olan bağları pekiştirebilir. Ancak bu durum, İran’ın müttefiki, Farsça konuşan ve Türk olmayan Tacikistan’ı yabancılaştırabilir ve blokun Ankara ve Batı’ya meyleden bir yapı olarak Rusya ve Çin tarafından algılanmasına neden olabilir.
- Güvenlik ve stratejik özerkliğe odaklanan jeopolitik bir denge unsuru, C6, kendisini Rusya, Çin, Avrupa ve ABD arasında dengeli, tarafsız ama uyumlu bir blok olarak konumlandırabilir. Bu model, enerji ve güvenlik anlaşmalarında daha güçlü bir pazarlık gücü, dış baskıya karşı kolektif direnç ve Avrasya güçleri arasında arabuluculuk kapasitesi sağlayabilir. Ancak üye ülkelerin dış politikalarının farklılaşması durumunda ve Azerbaycan’ın İsrail ile ilişkileri ya da TRIPP projesinin zayıf noktaları bloğu istenmeyen anlaşmazlıkların içine çekerse, bu tarafsızlığı korumak güçleşebilir.
Cumhuriyetler, giderek daha dayanıklı hale gelen transit koridorlarının ekonomik faydalarına odaklanmalıdır. Bu sayede ekonomilerini güçlendirebilir ve daha fazla güvenlik ile stratejik özerklik inşa edebilirler.