Ağ bağlantılı otoriterlikten sonra ne geliyor?

On beş yıl önce “ağ bağlantılı otoriterlik” (networked authoritarianism) üzerine bir makale yazmış, Çin’i otoriter bir devletin internete nasıl uyum sağladığının, ardından dijital teknolojileri kendi gücünü artırmak üzere nasıl uyarladığının “başlıca örnek” olarak tanımlamıştım. O dönemde hâkim olan, internetin ve teknoloji şirketlerinin özünde özgürleştirici, demokratikleştirici bir güç olduğu yönündeki anlatılara karşı çıkmaya çalışıyordum. Bu anlatılar sonunda itibarını yitirdi, ancak haklarımızı savunmak ve kullanmak için teknolojiden yararlanma yeteneğimizden vazgeçmemeliyiz. Hükümetlerden ve şirketlerden, birlikte yaratmayı sürdürdükleri sorunları çözmelerini istemekle de yetinemeyiz.

Ekim ayının Büyük Teknoloji ve Otoriterlik odak dosyası, küresel çoğunluk genelinde teknoloji şirketleri ile siyasi aktörler arasındaki çeşitli ilişkileri inceledi. Güç, dijital teknolojiler aracılığıyla birçok biçimde kullanılıyor. İstismarları durdurmak için hızlı çözümler ya da kolay yollar yok.

Ama çaresiz değiliz: Global Voices topluluğumuzun, haklarını savunmak, istismarcıları hesap vermeye zorlamak ve bilgi ortamları üzerinde söz sahibi olmak için mücadele eden insanlar arasında dayanışmayı ve iş birliğini güçlendirmede oynayacağı bir rol var.

Odak dosyasının katkıcıları çok çeşitli siyasi, ekonomik ve coğrafi bağlamları aydınlattı: Brezilya’dan Hong Kong’a, Kenya’dan Myanmar’a, Filistin’den Venezuela’ya, Sincan’a ve ötesine. Farklı hükümet türlerinin (bazen de siyasi isyancıların) siyasi ya da askerî egemenliklerini genişletmek, kamuoyunu manipüle etmek veya yurttaşlar üzerinde doğrudan denetim kurmak için jeopolitik ittifaklardan, teknoloji şirketleriyle ilişkilerden, düzenleme gücünden ya da başka avantajlardan nasıl yararlandığını anlattılar. Şirketler ise pazar erişimini ve kârı artırmak için kendi teknolojilerini, kaynaklarını ve hükümetlerle ilişkilerini kullanıyor.

Teknoloji gücü çoğu zaman sıradan insanların istismarlara karşı koymasını zorlaştıracak biçimlerde kullanılıyor. Bazı durumlarda, bireylerin ya da toplulukların zarar gördüğü açıkça ortadayken bile, kimin hangi istismarı yaptığını ve bunun kasıtlı olup olmadığını kanıtlamak imkânsız değilse de zor. Bazı durumlarda ise şirketler, kullanıcıları tehdit etmek, susturmak, gözetlemek ya da yanıltmak için sistemlerinin kötüye kullanıldığını ancak zarar verildikten sonra fark ediyor. Brezilya’da bir uzman “yönetişim aklaması” (governance washing) konusunda uyarıyor. Batı Asya ve Kuzey Afrika’da çalışan bir sivil toplum kuruluşu lideri, teknoloji hesap verebilirliğine odaklanan ama zararların önlenmesini ölçülebilir biçimde sağlamayan kurumlardan oluşan bir ev endüstrisinin (cottage industry) yükselişi konusunda uyarıyor.

Hesap verebilirlik ve kamusal denetim olmaksızın düzenlemenin tehlikeleri

Kuzey Amerika’da ve Avrupa’da Büyük Teknoloji’nin hükümetlerce düzenlenmesi, yurttaşları zarardan korumanın sihirli değneği olarak sıkça öne sürülüyor. Oysa Bangladeş, Kenya ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nden haberler, sıkı güvenceler olmadığında, Büyük Teknoloji’yi hesap vermeye zorlamak adına yapılan düzenleme ve uygulamanın hükümetlerce eleştirmenleri ve siyasi rakipleri tehdit etmek, izlemek ya da itibarsızlaştırmak için nasıl kötüye kullanılabileceğini farklı yönleriyle gösteriyor.

Katkıcılarımız, düzenlemelerin hükümetlerce kötüye kullanılmasını önlemek istiyorsak karşılanması gereken koşullara dikkat çekti. Yasaların ve düzenlemelerin insan hakları standartlarıyla uyumu değerlendirilmeli, yetersiz kalanlar ise ıslah edilmeli ya da reddedilmeli. Yurttaşların, özgür basın, gözetleyici sivil toplum kuruluşları, ihbarcı korumaları ve şikâyet mekanizmaları aracılığıyla, zararları ve istismarları izleyip belgeleyebilmesi ve telafi ile çözüm için açık bir sürecin bulunması gerekiyor. Ne yazık ki demokrasilerin çoğu, şirketleri bir yana, hükümetleri bile insan haklarını korumak konusunda hesap vermeye zorlamakta başarısız oluyor.

Bir de çok uluslu şirketlerin bir darbe ya da askerî el koyma sonrasında, kullanıcı verilerini açıkta bırakıp ölümcül sonuçlara yol açarak ne yapması gerektiği gibi daha da zor bir sorun var. Bu tür vakalar şifrelemenin, sivil toplum için veri güvenliği eğitiminin ve şirketlerin veri minimizasyonu uygulamalarının hayati önemini vurguluyor.

Teknoemperyalizmi ve büyük güç rekabetini reddetmek

Bir dizi haber, küresel güçlerin ulusal teknoloji şirketlerini kendi sınırlarının çok ötesindeki stratejik ve ekonomik çıkarlarını ilerletmek için nasıl kullandığını anlatıyor. Şirketler de bu ilişkilerden yararlanarak kendi küresel pazar erişimlerini genişletiyor; şeffaf olmayan bilgi aracıları ve dijital altyapı kanalları olarak hizmet veriyor.

Çin’in küresel teknoloji stratejisi, büyüyen yumuşak gücünün bir biçimi olarak medyada epeyce yer buldu. (Aynı zamanda en az bir Çinli şirket, bağımsız çalıştığı ve anavatanındaki hükümetin bir ajanı gibi görülmemesi gerektiği konusunda ısrar ediyor.) Ancak Çin yalnız hareket etmiyor: Rusya, İran ve Kuzey Kore’nin de aralarında bulunduğu, dijital gözetim için uluslararası bir pazar kuran otoriter devletler ağının parçası. Müşteriler arasında sıklıkla demokrasi diye tanımlanan birçok ülke de var.

Bu göz açıcı yazı, ABD’nin Venezuelalı güçlü lider Nicolás Maduro’yu görevden uzaklaştırmasından önce, dönemin başkan yardımcısı, şimdiki geçici başkan Delcy Rodríguez’in Çinli iFlytek şirketiyle ortaklaşa yapay zekâ geliştirmek üzere bir anlaşma yaptığını belirtiyor. Bu şirket 2019’dan beri ABD yaptırımları altında, ancak Avustralyalı araştırmacılar Venezuela genelinde konuşlandırılmış katman katman Çin teknolojisi saptadı. Bir BM gerçekleri araştırma heyeti, geçici hükümetin ABD’deki mevcut başkanlık yönetimiyle yakın ilişkisine rağmen bunların kullanımda kalmayı sürdürdüğünü doğruladı.

Bu arada bu makale, ABD ile Çin arasındaki küresel pazar rekabetinin sonuçlarını derinlemesine ele alıyor. Yüksek oranda sübvanse edilen Çin bilgi ve iletişim teknolojileri altyapısı kendi halkından korkan hükümetlere ek yararlar sağlarken, birçok durumda Çin teknolojisi tek uygun fiyatlı seçenek. Ülkeleri ABD onaylı olmayan altyapı alımlarını kısıtlamaya zorlayan ABD karşılıklı ticaret anlaşmaları, imzacı ülkelerin kendi dijital uçurumlarını kapatmasını güçleştirebilir; bu da dijital hizmetleri erişilemez kılarak kendi yurttaşlarını güçsüzleştirmenin bir başka yoludur. Yazı, ülkelerin kendi dijital altyapılarını denetlemek için dijital egemenliklerini nasıl ileri sürebileceği konusunda önemli sorular gündeme getiriyor.

Küresel dayanışma çağrısı

Çin hükümeti kendi yurttaşlarına karşı teknoemperyalizm uyguluyor. Putin rejimi de aynısını yalnız ülke içinde değil, Kremlin’in “yakın çevre” olarak gördüğü devletlerde de yapıyor. Ekim ayı odak dosyasındaki yazılar, küresel çoğunlukta yaşanan olayları ve zararları ele alıyor. Ancak ABD ara seçimlerinin ertesi günü San Francisco’dan yazıyorum; ABD halkı, Beyaz Saray’ın şimdiki sahibinin ve onun Silikon Vadisi’ndeki müttefiklerinin teknoemperyalizmi kendi üzerlerinde nasıl uyguladığını fark ederek uyanıyor.

Teknoloji milyarderlerine ve trilyonerlerine, birçok Amerikalının hakları ve geçim kaynakları pahasına kârı azamiye çıkarmaları için dilediklerini yapma serbestliği tanındı; bu sırada hükümetin gözetleme, yıldırma ve hapsetme yeteneği kat kat büyütüldü. Filistin’den gelen bu ürpertici yazının belirttiği gibi, önce askerî işgal, fetih ve hatta soykırım bağlamlarında denenen dijital gözetim teknolojileri, hükümetlerin yanına kâr kalacağı her yerde satılabiliyor ve konuşlandırılıyor.

Dizideki birkaç yazı, açık kaynaklı, merkeziyetsiz ve topluluk tarafından yönetilen teknolojileri Büyük Teknoloji’ye, sömürüye ve silahlaştırmaya karşı bir panzehir olarak gösteriyor. Zorluk, böyle teknolojileri ve sistemleri geliştirmek için kaynak ve sağlam bir hukuki zemin bulmakta; özellikle de pek çok hükümet, kurumsal ortakları elverişli denetim ve etki araçları olarak tercih ederken. İyi haber şu ki teknoloji uzmanlarının ve taban örgütlerinin sınır ötesi ağları, toplulukların kendi bilgi ortamları üzerinde söz sahibi olduğu alternatif bir vizyon etrafında giderek daha fazla iş birliği yapıyor.

Ağ bağlantılı otoriterlik küresel bir sorun. Onu yalnızca küresel dayanışmayla yenebiliriz. Afrikalı Amerikalı oy hakkı aktivisti Fannie Lou Hamer’in 1971’de dediği gibi: “Herkes özgür olmadıkça hiç kimse özgür değil.”

Source : https://globalvoices.org/2026/11/05/what-comes-after-networked-authoritarianism/