ABD Yaptırımlarından Sonra Uluslararası Ceza Hukukunun Geleceği

Bu, Adaletin Sonu Değil

 

ABD Başkanı Donald Trump, Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne (UCM) duyduğu düşmanlığı hiç gizlemedi. Şubat 2025’te 14203 sayılı Başkanlık Kararnamesi’ni çıkarmasından bu yana yönetimi, eski Baş Savcı Karim Khan, birkaç savcı yardımcısı ve mahkemenin 18 yargıcından dokuzu dahil, UCM çalışanlarına karşı birden çok tur yaptırım uyguladı. Trump yönetimi, yalnızca mahkeme çalışanlarının hayatlarına müdahale etmekle yetinmeyerek 13 Temmuz 2026’da UCM’yi “gerekirse tuğla tuğla” sökeceğini duyurdu.

Bu amacı ilerletmek üzere ABD, 9 Ekim 2026’da UCM’ye bir kurum olarak ekonomik yaptırım uyguladı. Mahkeme, ABD’nin Özel Olarak Belirlenmiş Vatandaşlar ve Engellenmiş Kişiler Listesi’ne (“SDN Listesi”) eklendi ve böylece 14203 sayılı Başkanlık Kararnamesi’nde tehdit edilen yaptırımlar devreye girdi. Yaptırımlar şunları kapsıyor: UCM’ye ait, Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunan ya da ABD’li bir kişinin (Kararname’de tanımlandığı şekliyle) denetiminde olan tüm mal varlıklarının ve mal varlıkları üzerindeki hakların bloke edilmesi ile ABD’li kişilerin bu mal varlığını ya da mal varlığı üzerindeki hakkı içeren tüm işlemlerinin bloke edilmesi. ABD Hazine Bakanlığı, Mahkeme’nin faaliyetlerini sürdürmesine izin veren ve Taraf Devletlere ABD’nin kaygılarını ele almaları için zaman tanımayı amaçlayan 180 günlük bir genel lisans çıkardı.

Lisansın süresi dolduğunda yaptırımlar, UCM’nin ABD’deki varlıklarına erişmesini ya da ABD vatandaşları, ABD’de ikamet edenler veya ABD hukukuna göre örgütlenmiş kuruluşlarla iş yapmasını engelleyecek. Bu durum, Mahkeme’nin banka hesaplarına, diğer mali sistemlere ve bilgi teknolojisine erişme olanağını ciddi biçimde sınırlayacak ve UCM’nin günlük faaliyetlerini sürdürmesini çok güçleştirecek. Bunun sonucunda yaptırımlar Mahkeme’yi faaliyetlerini tümüyle durdurmaya zorlayabilir.

Amerika Birleşik Devletleri’nin Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne Geçmişteki Müdahaleleri

Amerika Birleşik Devletleri’nin uluslararası ceza adaletinin seyrini engellemeye çalışması ilk kez olmuyor. ABD, 2000’lerin başında George W. Bush’un başkanlığı sırasında Amerikan Hizmet Mensuplarını Koruma Yasası’nın (ASPA) kabul edilmesi yoluyla UCM’ye karşı tehditkâr ve engelleyici bir tutum aldı. ASPA ağırlıklı olarak UCM ile federal, eyalet ya da yerel düzeyde her türlü iş birliğinin önlenmesine odaklansa da Başkan’a, UCM tarafından ya da UCM’nin talebi üzerine gözaltında tutulan Amerikan vatandaşlarının serbest bırakılması için “gerekli her yolu” kullanma yetkisini de verdi. “Gerekli her yol” ifadesi görünüşe göre Başkan’ın Mahkeme’nin Lahey’deki merkezine karşı askerî güç kullanmasına izin veriyordu; bu da bazılarının yasadan “Lahey’i İşgal Yasası” diye söz etmesine yol açtı. Böyle bir işgal hiç gerçekleşmese de bu durum, ABD’nin UCM’nin çalışmalarına müdahale etmek için nereye kadar gitmeye hazır olabileceğini gösterdi.

ASPA’daki “gerekli her yol” ifadesi Trump’ın ilk döneminde yeniden gündeme getirildi. Ulusal güvenlik danışmanı John Bolton bir konuşmasında ABD’nin, UCM’nin tek tek Amerikalıları ya da ABD müttefiklerinin vatandaşlarını kovuşturmasını önlemek için “gerekli her yolu” kullanacağını söyledi. Ayrıca seyahat yasağı ve ekonomik kısıtlama getirilmesi dahil, Mahkeme yetkililerine yaptırım uygulamakla tehdit etti. Yönetim bu tehdidi sonradan, o dönemin UCM Baş Savcısı Fatou Bensouda’ya ve yardımcılarından Phakiso Mochochoko’ya yaptırım uygulayarak yerine getirdi. Bu, UCM’nin Afganistan’daki Amerikan askerlerinin işlemiş olabileceği suçlara ilişkin soruşturmasına karşılık olarak yapıldı. Bu soruşturmayı sonradan Karim Khan, Taliban ve İslam Devleti’nin işlediği iddia edilen suçların ABD vatandaşlarına isnat edilenlerden daha ağır olduğu gerekçesiyle öncelik sırasının gerisine aldı. Yaptırımları sonunda Başkan Biden kaldırdı.

Amerika Birleşik Devletleri’nin Evrensel Yargı Yetkisine Karşı Çıkışı

Amerika Birleşik Devletleri ayrıca, ulusal mahkemelerin vahşet suçlarının iddia edilen faillerini evrensel yargı yetkisi temelinde kovuşturabilme biçimini sınırlamada önemli bir rol oynadı. Evrensel yargı yetkisi, belirli suçların – soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları, saldırganlık ve işkence – bütün devletlerin ortak çıkarlarını etkilediği, bu nedenle bütün devletlerin, imkânları varsa bu suçlarla suçlanan kişileri kovuşturmaya yetkili olduğu fikridir. Onu diğer yargı yetkisi biçimlerinden ayıran, suçlanan kişinin, iddia edilen mağdurlarının ya da suçun işlenmesinin kovuşturan devletle herhangi bir bağlantısı olup olmadığına bakmaksızın, bir devletin bu suçlardan biri için suçlanan kişiyi kovuşturmayı seçebilmesidir. Çoğunlukla geniş evrensel yargı yetkisi diye anılan en saf biçiminde devletler, o devletle hiçbir resmî bağı olmayan, o devlette hiç fiilen bulunmamış ve oraya hiç gitme niyeti taşımayan suçlanan bir kişi hakkında tutuklama emri çıkarabilir. Evrensel yargı yetkisi daha koşullu bir biçimde de vardır; dar evrensel yargı yetkisi denen bu biçim, bulunma şartının nasıl anlaşıldığı devletler arasında değişebilse de genellikle suçlanan kişinin, yargılamanın başlangıcında kovuşturan devletin topraklarında fiilen bulunmasını gerektirir.

Belçika ve İspanya’nın aralarında bulunduğu birkaç devlet, bireyleri geniş evrensel yargı yetkisi temelinde kovuşturmalarına imkân tanıyan yasalar çıkardı. Belçika’nın Vahşet Suçlarına Karşı Yasa (Anti-Atrocity Law) adıyla bilinen yasası, Uluslararası Adalet Divanı’nda Tutuklama Emri Davası‘nda (Kongo Demokratik Cumhuriyeti-Belçika) etraflıca incelendi. Divan, Belçika’nın tutuklamak istediği Kongolu yetkilinin dışişleri bakanı sıfatıyla dokunulmazlığa sahip olduğu gerekçesiyle sonunda Belçika aleyhine karar verdi; ancak geniş evrensel yargı yetkisinin uluslararası hukuka uygun olup olmadığı konusunda karar vermekten kaçındı. Bunun yerine birkaç yargıç konuyu ayrı ve katılan görüşlerinde ele aldı; uygulamanın hukuka uygunluğu konusunda açık bir görüş birliği ise ortaya çıkmadı. Bu durum, Belçika’yla hiçbir bağlantısı olmayan ve topraklarına girmeye niyeti bulunmayan bir kişinin orada yine de kovuşturmaya konu olabilmesi ihtimalinin sürmesine yol açtı.

ABD, Belçika’nın evrensel yargı yetkisi yasasına itiraz etti ve 2003’te onu yok etmeye koyuldu. Mart ayında ABD Dışişleri Bakanı Colin Powell, Amerikalı yetkililerin NATO Karargâhı’ndaki toplantılara katılırken tutuklanabilecekleri korkusuyla bundan böyle bu toplantılara gitmeyebileceğini ileri sürdü. Bu, o dönemde Belçika’nın diplomatik başkent ve NATO ev sahibi devlet konumuna yönelik bir tehdit olarak anlaşıldı. Kısa süre sonra Vahşet Suçlarına Karşı Yasa değiştirildi ve bu yasa uyarınca davaların ne zaman ve nasıl açılabileceği daraltıldı.

Bu, ABD’yi yatıştırmadı. Mayıs 2003’te ABD Temsilciler Meclisi’nde, genellikle “Evrensel Yargı Yetkisini Reddetme Yasası” olarak anılan bir yasa teklifi sunuldu. Teklif özellikle Belçika yasasını engellemeye yönelik olmasa da açıkça ona karşılık olarak kaleme alınmıştı. Bu, Belçika yasasının ABD hükûmetinin ve ordusunun çeşitli yetkililerine karşı nasıl kullanıldığını ayrıntılı biçimde ortaya koyan “Bulgular” bölümünden anlaşılıyor. Ardından, Haziran 2003’te ABD Savunma Bakanı Donald Rumsfeld, Belçika’nın Vahşet Suçlarına Karşı Yasa’yı çıkarırken “eylemlerinin sonuçları olduğunu kabul etmesi” gerektiğini belirtti. Yasa nedeniyle ABD’li yetkililerin artık Belçika’yı ziyaret edemeyebileceğini ve Brüksel’deki yeni bir NATO karargâhı için ayrılacak fonun esirgenebileceğini ileri sürdü. ABD’nin uyguladığı bu baskı, Vahşet Suçlarına Karşı Yasa’ya yönelik büyüyen ulusal ve uluslararası muhalefetle birleşince Belçika hükûmetini sonunda yasayı geri çekmeye ve yerine, yargı yetkisinin var olması için bir tür toprak ya da vatandaşlık bağı arayan yeni bir yasa getirmeye yöneltti.

Belçika’nın ABD karşısındaki teslimiyeti ile İspanya hükûmetinin 2009 ve 2014’teki benzer geri adımı, evrensel yargı yetkisinin ulusal kovuşturmalara dayanak olarak geleceğine dair kasvetli öngörülere yol açtı. Belçika’nın Vahşet Suçlarına Karşı Yasa’sının yürürlükten kaldırılmasının ardından Antonio Cassese, evrensel yargı yetkisinin “son demlerinde, hatta çoktan can çekişiyor” olabileceğini ileri sürdü. 2011’de Luc Reydams, “Evrensel Yargı Yetkisinin Yükselişi ve Çöküşü” başlıklı kitap bölümünde bu kavram için bir ağıt daha yaktı. ABD’nin çabalarının işe yaramış olabileceği ve evrensel yargı yetkisinin uluslararası ceza adaletinin gelişiminde bir dipnota indirgeneceği izlenimi doğdu.

Gerçekte yaşanan ise çok farklıydı. Evrensel yargı yetkisi uluslararası hukuk manzarasından kaybolmak şöyle dursun, son 15 yılda kullanımında bir artış yaşadı. 2005 ile 2010 arasındaki beş yıllık dönemde dünya genelinde herhangi bir hukuki karar üreten, belgelenmiş tek bir evrensel yargı yetkisi davası vardı. Buna karşılık 2020-2025 yıllarında bu türden 85 soruşturma ve kovuşturma görüldü. Bu eğilimi Maximo Langer ve Mackenzie Eason da doğruluyor; araştırmaları, temel uluslararası suçların ihlali nedeniyle ulusal mahkemelerde açılan evrensel yargı yetkisi şikâyetlerinin sayısının sürekli arttığını ortaya koyuyor. Evrensel yargı yetkisinin ulusal mahkemelerce kullanılması açıkça büyüyen bir uygulamadır, tükenmenin eşiğindeki bir uygulama değil. Bu, uluslararası ceza hukukunun geleceğinin ulusal olduğu yönündeki köklü görüşe ek bir güvenilirlik kazandırıyor.

Belçika ile İspanya’nın 2000’lerin başında izlediği evrensel yargı yetkisi türünün, bugün ağırlıklı olarak uygulanandan farklı olduğu belirtilmelidir. Belçika ve İspanya’nın her ikisi de geniş evrensel yargı yetkisini izlerken, son dönemdeki kovuşturmalar çoğunlukla dar evrensel yargı yetkisinin örnekleridir. Bu nedenle evrensel yargı yetkisi kovuşturmalarındaki yakın dönemli artış, Belçika ve İspanya’nın önceki uygulamalarının kabul gördüğü şeklinde anlaşılmamalıdır. Bunlar daha ziyade, devletlerin kendi topraklarında bulunan ve vahşet suçlarıyla suçlanan kişilere karşı hesap sorulmasını sağlama sorumluluğu taşıdığının daha genel bir kabulüdür. Bu uygulama o kadar yaygınlaştı ki ABD bile savaş suçları ya da işkence içeren davalarda dar evrensel yargı yetkisini kullanmasına izin veren bir mevzuat benimsedi.

Roma Statüsü’nün, bir dizi devletin temel uluslararası suçlar için evrensel yargı yetkisini benimsemesinde etkili olduğunu da kabul etmek önemlidir. Statü, devletlerin Roma Statüsü’nü uygulamaya yönelik ulusal mevzuat çıkarmasını açıkça şart koşmaz. Ancak taraf devletlerin birçoğu, Mahkeme’nin tamamlayıcılık rejimine daha iyi uyum sağlamak için bunu yaptı. Bunun bir bileşeni, temel uluslararası suçları kendi ulusal hukuk düzenlerinde suç hâline getirmek oldu; bu da kimi durumlarda, bu suçları işleyen kişiler devletin yargı yetkisi altına girerse onları ulusal düzeyde kovuşturma yükümlülüğü doğurdu. Dolayısıyla ulusal evrensel yargı yetkisi kovuşturmalarındaki artış kısmen Roma Statüsü’nün varlığına bağlanabilir.

ABD yaptırımlarının UCM’yi kapatabilecek olması, bunun ulusal evrensel yargı yetkisi kovuşturmalarının kullanımını da kısıtlayacağı kaygısını doğuruyor. Ancak devletler, uluslararası suçlar için ulusal kovuşturma yürütme sorumluluğunu yalnızca Roma Statüsü’nün tamamlayıcılık rejimine uyumu güvence altına almanın bir yolu olarak üstlenmedi. Birçoğu bunu, uluslararası suçlulara güvenli sığınak sunan bir yer olarak algılanmaktan kaçınmak için de yapıyor. Bunu, UCM kovuşturması ihtimalinin bulunmadığı ve dolayısıyla tamamlayıcılık rejimine aykırı düşme kaygısının olmadığı bağlamlarda yürütülen çok sayıda evrensel yargı yetkisi kovuşturması gösteriyor. Bunun en iyi örneği, UCM’nin yargı yetkisi dışında kalan bir durum olan Suriye’deki savaştan doğan çok sayıdaki ulusal evrensel yargı yetkisi davasıdır.

Sonuç

Mevcut yaptırım rejimi, ABD’nin uluslararası hesap verebilirlik çabalarına müdahale ettiği ilk durum değil. Tarihin gösterdiği, Amerikan saldırılarının uluslararası ceza adaleti için mutlaka ölümcül olmadığıdır. George W. Bush yönetiminin UCM’ye ve evrensel yargı yetkisine karşı sergilediği saldırgan tutum uluslararası ceza adaletinin sonunu getirmedi. İlk Trump yönetimi döneminde Mahkeme yetkililerine karşı oluşturulan yaptırım rejimi de getirmedi. ABD’nin UCM’nin çalışmalarını engelleme yönündeki mevcut çabaları geçmişte izlenenlerden daha ağırdır ve Mahkeme’nin sonunu pekâlâ getirebilir, ancak uluslararası ceza adaletinin sonunu getirmeyecektir. Uluslararası ceza adaleti daha önce de saldırı altında kaldı ve vahşet suçlarını işleyenlerin hesap vermesini sağlamayı sürdürmek için gereken dayanıklılığı ve uyum yeteneğini sürekli olarak gösterdi. O, bu fırtınayı atlatacak ve Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin katılımı olmasa bile gelişmeye devam edecek bir disiplindir.

*Caleb H. Wheeler, Cardiff Üniversitesi Hukuk ve Siyaset Okulu’nda hukuk alanında kıdemli öğretim görevlisidir. Çalışmaları uluslararası ceza adaleti üzerine yoğunlaşır; özellikle uluslararası ceza yargılamalarında ve usulünde hakkaniyete vurgu yapar.

Source : https://voelkerrechtsblog.org/this-is-not-the-end-of-justice/